Kim jest Rudek z Nowej Rudy?

Rudek to kamienna rzeźba pełniąca funkcję fontanny, znajdująca się w korycie rzeki Włodzicy, w pobliżu placu Grunwaldzkiego w Nowej Rudzie. Przedstawia przypominającego jaszczurkę gada, który wygląda, jakby wychodził z nadrzecznej skarpy.

Rzeźbę wykonano z czerwonego piaskowca, materiału charakterystycznego dla Nowej Rudy i jej okolic. Przez stulecia wykorzystywano go do budowy domów, murów, fundamentów i elementów dekoracyjnych.

Fontanna została ufundowana przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Nowej Rudzie. Jej powstanie nawiązuje jednak do znacznie starszej historii związanej z geologiczną przeszłością miasta.

Pierwowzorem Rudka była bowiem skamieniałość pradawnego zwierzęcia odnaleziona w okolicach dzisiejszej ulicy Mała Kolonia.

Niezwykłe odkrycie w Nowej Rudzie. Zwierzę sprzed 300 milionów lat

Historia Rudka prowadzi do przełomu XIX i XX wieku, kiedy w kamieniołomie na wschód od ówczesnego Neurode, czyli dzisiejszej Nowej Rudy, robotnicy natrafili na skamieniałe szczątki zwierzęcia.

Znalezisko zainteresowało niemieckich geologów. Już w 1900 roku o odkryciu informował Ernst Dathe, a kilka lat później naukowego opisu dokonał Henry Schroeder.

Zwierzę otrzymało nazwę Datheosaurus macrourus.

Był to przedstawiciel pradawnych kręgowców, które zamieszkiwały Ziemię około 300 milionów lat temu, pod koniec karbonu, na długo przed pojawieniem się dinozaurów.

Choć w lokalnych opisach bywa nazywany jaszczurką lub gadem, współczesna nauka klasyfikuje Datheosaurusa jako wczesnego przedstawiciela synapsydów. To odległa grupa zwierząt należąca do linii ewolucyjnej, z której wywodzą się współczesne ssaki.

Odkrycie miało znaczenie naukowe, ponieważ pozwoliło badaczom lepiej poznać budowę i ewolucję pradawnych kręgowców. Szczątki zachowały się w dwóch częściach skały, tworzących odcisk i jego przeciwodcisk.

Skamieniałość uznano za zaginioną. Odnalazła się po latach

Dalsze losy znaleziska są równie interesujące jak samo odkrycie.

Oryginalny okaz Datheosaurusa trafił do zbiorów geologicznych w Berlinie. Po II wojnie światowej przez długi czas uznawano go jednak za zaginiony.

W literaturze naukowej wskazywano, że dokumentacją zwierzęcia pozostają historyczne opisy oraz gipsowe kopie skamieniałości, w tym egzemplarz znajdujący się w Nowej Rudzie.

Przełom nastąpił dopiero w 2008 roku. Johannes Müller ponownie odnalazł i skatalogował oryginalny okaz w berlińskim Muzeum Historii Naturalnej – Museum für Naturkunde.

Historia została opisana przez badaczy Frederika Spindlera, Jocelyna Falconneta i Jörga Fröbischa w publikacji naukowej z 2016 roku.

Naukowcy ponownie przeanalizowali budowę zwierzęcia, dzięki czemu udało się dokładniej określić jego miejsce w ewolucji pradawnych kręgowców.

To oznacza, że historia noworudzkiego jaszczura nie zakończyła się wraz z odkryciem sprzed ponad stu lat. Oryginalna skamieniałość ponownie stała się przedmiotem badań współczesnych paleontologów.

Skamieniałość Rudka można zobaczyć również w noworudzkim ratuszu

Z geologiczną historią Rudka można zapoznać się także podczas zwiedzania Nowej Rudy.

W miejskim ratuszu znajdują się gabloty z kopią skamieniałości Datheosaurusa. Jest ona jedną z ciekawostek prezentowanych w oficjalnych materiałach turystycznych miasta.

Kopia odcisku znajduje się również w ekspozycji Dawnej Kopalni Nowa Ruda, gdzie można poznać historię miejscowego górnictwa oraz dawne dzieje geologiczne regionu.

To szczególnie interesujące, ponieważ większość osób kojarzy Nową Rudę przede wszystkim z wydobyciem węgla kamiennego. Tymczasem miejscowe skały kryją również ślady życia sprzed setek milionów lat.

Legenda o Rudku. Kim był tajemniczy jaszczur znad Włodzicy?

Z czasem wokół kamiennej rzeźby zaczęły powstawać również opowieści, które połączyły historię geologiczną z miejscowymi legendami.

W jednej z rozpowszechnianych wersji pojawia się postać Rajmunda, człowieka przemienionego przez wodne nimfy w jaszczura za swoje niegodziwe postępowanie. W innych opowieściach występują odmienne postacie i motywy, ale wspólnym elementem jest tajemnicze stworzenie ukrywające się w pobliżu Włodzicy.

Nie są to oczywiście wydarzenia historyczne, lecz opowieści związane z lokalnym folklorem i turystycznym wizerunkiem miasta.

Miasto zorganizowało również konkurs na imię i legendę fontanny. Jak podaje Urząd Miejski w Nowej Rudzie, zwyciężczynią została Sandra Nowak-Topór.

W ten sposób pradawne zwierzę, znane początkowo z odkrycia paleontologicznego, zyskało nowe życie jako bohater miejscowych opowieści.

Rudek doczekał się towarzyszki. Nówka pojawiła się w 2024 roku

Historia miejskiego jaszczura doczekała się kolejnego rozdziału w 2024 roku.

W ramach noworudzkiego Budżetu Obywatelskiego zrealizowano projekt „Żona dla Rudka”. Jego celem było ustawienie drugiej rzeźby z czerwonego piaskowca, nawiązującej do postaci znad Włodzicy.

Nowa figura stanęła w pobliżu ulicy Fredry, poniżej kościoła św. Mikołaja. Podobnie jak Rudek przedstawia jaszczura i została pomyślana jako element atrakcji turystycznych najstarszej części Nowej Rudy.

Później ogłoszono konkurs na imię i legendę nowej postaci.

Zwyciężył Maciej Czerna, który zaproponował nazwę „Nówka” oraz napisał wierszowaną legendę „Rudek i Nówka”. Wyniki konkursu ogłoszono w styczniu 2025 roku.

W opowieści obie postacie wspólnie czuwają nad Włodzicą, a ich historia nawiązuje również do powodzi i troski o bezpieczeństwo miasta.

W ten sposób dwa kamienne jaszczury stały się elementem jednej opowieści, łączącej lokalną historię, przyrodę i współczesną twórczość mieszkańców.

Gdzie znajduje się Rudek w Nowej Rudzie i jak do niego trafić?

Fontanna Rudek znajduje się nad rzeką Włodzicą, w pobliżu placu Grunwaldzkiego, niedaleko zabytkowych Domów Tkaczy przy ulicy Nadrzecznej.

Do rzeźby można dojść spacerem z noworudzkiego rynku. Wystarczy skierować się w stronę ulicy Piastów i zejść w okolice rzeki.

Rudek znajduje się na trasie spacerowej prowadzącej przez historyczne centrum Nowej Rudy. W jej sąsiedztwie można zobaczyć między innymi charakterystyczne podcienia dawnych Domów Tkaczy, kamienne mosty i zabytkową zabudowę nadrzeczną.

Podczas tego samego spaceru warto odszukać również Nówkę, znajdującą się w pobliżu ulicy Fredry.

Rudek – niewielka rzeźba z niezwykłą historią

Rudek jest czymś więcej niż ozdobną fontanną. Łączy historię geologiczną Nowej Rudy z miejskimi legendami i współczesnymi inicjatywami mieszkańców.

Jego pierwowzorem było zwierzę sprzed około 300 milionów lat, którego szczątki opisali naukowcy na początku XX wieku. Oryginalna skamieniałość przez wiele lat uchodziła za zaginioną, zanim ponownie odnaleziono ją w Berlinie.

Dziś zarówno Rudek, jak i Nówka przypominają o mniej znanej części dziedzictwa Nowej Rudy. To także ciekawy przykład wykorzystania lokalnej historii do stworzenia atrakcji, którą można odkryć podczas zwykłego spaceru po mieście.

Źródła:

Urząd Miejski w Nowej Rudzie – „Atrakcje turystyczne”, informacje o fontannach Rudek i Nówka:
https://um.nowaruda.pl/asp/?menu=158&strona=1&sub=30&typ=14

Spindler F., Falconnet J., Fröbisch J. (2016), „Callibrachion and Datheosaurus, two historical and previously mistaken basal caseasaurian synapsids from Europe”, Acta Palaeontologica Polonica:
https://www.app.pan.pl/archive/published/app61/app002212015.pdf

Budżet Obywatelski Nowa Ruda 2024 – „Żona dla Rudka”:
https://nowaruda.budzetobywatelski.pl/projekt/17620

NowaRuda24.pl – „Maciej Czerna zwycięzcą konkursu na imię i legendę dla Żony Rudka”:
https://nowaruda24.pl/wiadomosci/nowa-ruda-maciej-czerna-zwyciezca-konkursu-na-imie-i-legende-dla-zony-rudka/BLIdmHPa6rByftXPZLe4

Rudek Nowa Ruda Historia (1)

Rudek w Nowej Rudzie. Historia jaszczura, którego pierwowzór...